Terugblik

Nadat Aleksander Dolmatov in 2013 zelfmoord pleegde in Detentiecentrum Rotterdam, ontstond er een nieuw uitgangspunt voor vreemdelingendetentie in Nederland: een humaner beleid voor ongedocumenteerde mensen in vreemdelingenbewaring. In plaats van een strafrechtelijke benadering onder de Penitentiaire Beginselenwet (PbW), werd gekozen voor een aparte wet die recht doet aan het bestuursrechtelijke karakter van vreemdelingenbewaring.

Het Meldpunt stuurde destijds een brief naar de Tweede Kamer. Hoewel het uitgangspunt van de nieuwe wet positief werd beoordeeld, uitte het Meldpunt zorgen over de vele overeenkomsten tussen de PbW en het wetsvoorstel. Zo was er kritiek op het nieuwe beheersregime, waarbij ingeslotenen langdurig op hun cel kunnen worden opgesloten. Ook werden vragen gesteld over de beoordeling van kwetsbare personen en detentieongeschiktheid, evenals over de gevolgen van het wetsvoorstel voor mensen in grensdetentie.

De afgelopen jaren 

Sindsdien is zichtbaar geworden dat het wetsvoorstel steeds meer beperkende en controlerende maatregelen mogelijk maakt en daarmee een gevangenisachtig systeem in stand houdt. Voorbeelden hiervan zijn het beheersregime, het gebruik van geboeid vervoer, isolatie, visitaties en lockdowns.

Het Meldpunt heeft hierover in 2018, 2020 en 2025 brieven naar de Tweede Kamer gestuurd met aanbevelingen en kritiek op het wetsvoorstel.

Op 2 juni heeft de Tweede Kamer opnieuw gestemd over wijzigingen in het wetsvoorstel. De andere aanpassingen bevatten echter voornamelijk maatregelen die de positie van mensen in vreemdelingenbewaring verder beperken. Onder meer is besloten dat:

• de maximale dagelijkse insluiting wordt verruimd van 12 naar 15 uur;

• de klachtenprocedure niet wordt uitgebreid;

• er geen toegang komt tot mobiele telefoons;

• gesprekken met de IND in het kader van de asielprocedure voorrang krijgen boven het recht op bezoek;

• schade aan de inrichting kan worden verhaald op het zakgeld van ingeslotenen;

• Elektronisch toezicht wordt ingevoerd;

• dwangsommen bij te lange detentieperiodes worden afgeschaft om de druk op de IND te verminderen.

Ook maakt het kabinet het leven voor ongedocumenteerde mensen buiten detentie verder moeilijker door een nota in te dienen die de mogelijkheden voor het opleggen van een ongewenstverklaring uitbreidt. Een ongewenstverklaring verplicht iemand Nederland onmiddellijk te verlaten en verbiedt terugkeer naar Nederlands grondgebied.

Met de voorgestelde uitbreiding kan een ongewenstverklaring in meer situaties worden opgelegd. Zo kan deze maatregel voortaan naast een inreisverbod worden toegepast en wordt de doelgroep uitgebreid. Ook mensen die onder de Terugkeerrichtlijn vallen en mensen die met het strafrecht in aanraking zijn gekomen, kunnen hierdoor een ongewenstverklaring krijgen.

Daarnaast wordt het strafbaar om in Nederland te verblijven terwijl een ongewenstverklaring van kracht is. Hierdoor lopen meer mensen het risico op strafrechtelijke vervolging vanwege hun verblijfsstatus, terwijl vreemdelingenrecht in beginsel een bestuursrechtelijk kader kent.

De minister van Asiel noemt dit een “broodnodige maatregel”. Wij zien dit als een verdere verharding van het migratiebeleid, die de rechtspositie van ongedocumenteerde mensen verder onder druk zet.

Gevolgen 

Deze verdere uitbreiding van beperkende en controlerende maatregelen zet de rechten van ingeslotenen steeds verder onder druk. Daarnaast kunnen dergelijke maatregelen ernstige gevolgen hebben voor hun welzijn en mentale gezondheid. Langdurige insluiting, beperkte contactmogelijkheden en een gebrek aan effectieve rechtsbescherming vergroten het risico op stress, gevoelens van machteloosheid en psychische klachten.

Vreemdelingenbewaring is volgens de wet een bestuursrechtelijke maatregel en mag geen straf zijn. Toch lijken de voorgestelde en aangenomen maatregelen de omstandigheden steeds verder te laten lijken op die van strafrechtelijke detentie. Daarmee raakt het oorspronkelijke doel van een humaner en menswaardiger systeem steeds verder uit zicht.